2.2.3.1.4 Complex

Complexiteit hangt nauw samen met reflexiviteit, met leervermogen. Leervermogen betekent dat systemen voortdurend in beweging zijn. Handelingstheorieën die lange tijd goed werken kunnen door leervermogen in het systeem hun waarde verliezen. Zo bestaat een complex systeem uit dynamische interacties. Effecten stapelen niet, maar interacteren, zoals spreeuwen in de hieronder afgebeelde zwerm. Ze staan niet los van elkaar, maar de gevolgen en effecten die ze op elkaar hebben ontwikkelen zich wel voortdurend. Er ontstaan patronen in de interacties, soms stabiliserend en behoudend, soms versnellend en veranderend. Interacties zetten volgende interacties in beweging, waarin het systeem door al die interacties zelf ook verandert. 

                                                                      

Effecten en gevolgen moeten daarom steeds als beweeglijk en in potentie veranderlijk gezien worden. Eerste effecten kunnen weer verdampen, of hebben tijd nodig om tot wasdom komen. Dynamiek is ‘volgens’ het beeld van het complexe systeem wezenlijk anders dan vanuit het gecompliceerde systeem bezien. Dat is niet hetzelfde als moeilijk versus simpel, of veel relaties versus weinig relaties. Ook gecompliceerde systemen kunnen veel relaties en factoren omvatten en uitzonderlijk moeilijk te begrijpen zijn. Complexe systemen kunnen weinig componenten bevatten en toch complex zijn. Interactie is de essentie van complexiteit: dat kan bestendigende interactie zijn, maar ook radicaal veranderende interactie. Sturen en interveniëren heeft daarbij altijd enig effect, maar op welk niveau, in welke mate, in welke periode en met welke reikwijdte is afhankelijk van hoe de interventie in het systeem interacteert. Soms hebben kleine stappen grote gevolgen, soms hebben hele grote interventies na een mogelijk aanvankelijke eerste grote schok amper effect – bijvoorbeeld omdat het systeem ‘terugveert’ in de oorspronkelijke toestand of de actie snelle tegenactie in allerlei delen van het systeem oproept.